Hôm nay,  

Cảm tính trong thời đại số tính

05/12/202500:53:42(Xem: 15573)
 
Cảm tình
Trong thế giới hiện đại, ta có thêm emoji cảm xúc: 😭 😂 😡 😳 😏 – hệ ngôn ngữ mới của trái tim lười biên tập. Ảnh: Gemini.
 
“Bài viết kết hợp hài hước và triết lý, phơi bày cách con người bị cảm xúc thao túng trong đời sống hiện đại. Giọng trào phúng sắc bén, ví dụ đời thường sinh động, vừa giải trí vừa phản tư, khiến người đọc bật cười rồi lặng nghĩ về chính mình.” (Review bởi Phượng Hoàng_Phoenix Languagesys.)

*
Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên số, nơi mọi thứ đều được đo bằng thuật toán: nhịp tim, bước chân, năng suất, thậm chí cả tình yêu. Thuật toán không có tình cảm, nhưng khôi hài vì chúng ta điều khiển thuật toán bằng cảm xúc.

Máy móc có thể xử lý hàng tỷ dữ liệu mỗi giây, còn con người — chỉ cần một tưởng tượng — mọi thứ biến hoá.

Cảm xúc lan truyền nhanh hơn tin tức, giận dữ được tối ưu hóa bằng công nghệ, và hạnh phúc được đong đếm bằng lượt thả tim. Chúng ta tưởng mình tiến hóa thành sinh vật lý trí, nhưng thật ra chỉ là sinh vật cảm xúc có Wi-Fi. Trong khi AI đang thao túng mọi lãnh vực, chúng ta loay hoay với cảm xúc, thao túng mọi ý nghĩ, hành vi.

1. Con người – sinh vật biết cảm xúc nhưng không biết quản lý cảm xúc

Nếu có ai hỏi: “Điều gì khiến con người khác động vật?” Ta hay trả lời: trí tuệ. Nhưng con mèo nhà bạn cũng biết đòi ăn đúng giờ, và chưa từng ghen với... mèo hàng xóm.

Điều thật sự khác biệt là: chúng ta cảm, rồi nghĩ — và thường nghĩ sai về cái mình cảm.

Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, cảm xúc là “một mô hình phản ứng phức tạp gồm yếu tố kinh nghiệm, sinh lý và hành vi.” Nói đơn giản: khi tim đập nhanh, mặt đỏ lên, lòng dạt dào tình tự và miệng nói ra điều gì với ai đó mà hôm sau hối hận.

2. Ba nguồn lực gây rối: Trải nghiệm – Sinh lý – Hành vi

Cảm xúc là vở kịch ba hồi, không đạo diễn, không kịch bản, và diễn viên thì... luôn nhập vai quá mức.

  • Trải nghiệm chủ quan: Một chuyện nhỏ cũng đủ làm chấn động. Người yêu nhắn “OK.” không kèm theo lời thân thiết, lập tức, tim buồn buồn. Đồng nghiệp quên chào, ý nghĩ bật lên, có lẽ họ có vấn đề.
  • Phản ứng sinh lý: Tim đập, mồ hôi rịn, bụng quặn, khi mất một số tiền lớn chơi bài ba lá.
  • Phản ứng hành vi: Người cười, người khóc, người livestream. Người Mỹ nói “I’m fine”. Người Việt nói “Không sao đâu” rồi lén nói khác.

Khoa học chỉ ra: kìm nén cảm xúc nguy hiểm hơn bộc lộ. “Im lặng cho qua” đôi khi phản động nhanh hơn “cãi cho ra lẽ.

3. Khi khoa học cũng… mê ‘drama’

Darwin từng nói: Cảm xúc là sản phẩm tiến hóa, giúp tổ tiên ta sinh tồn. Cười để kết bạn, cau mày để cảnh báo, và nhăn mũi khi ngửi thấy… bất công.
Paul Ekman xác định sáu cảm xúc cơ bản: vui, buồn, giận, sợ, ghê, ngạc nhiên — đủ để con người viết hàng ngàn bản văn đau khổ.

Robert Plutchik thì phát minh “bánh xe cảm xúc”: trộn “giận” với “ghê” ra “thù hận”, pha “sợ” với “mong chờ” thành “lo âu”. Trong thế giới hiện đại, ta có thêm emoji cảm xúc: 😭 😂 😡 😳 😏 – hệ ngôn ngữ mới của trái tim lười biên tập.

Chỉ tiếc, trong bàn phím đó vẫn thiếu một biểu tượng tên là “hiểu nhau”.

4. Kinh tế cảm xúc – nơi nỗi buồn được gắn bảng giá.

Ngày nay, cảm xúc là mặt hàng đắt giá nhất.

Mạng xã hội, facebook, instagram hoạt động như chợ trời tâm trạng: người hờn giận, người đồng cảm, người thích thú, người chê bai và ai cũng sợ “bài mình không đủ người đọc”.

Ta không còn “sống cảm xúc” mà tiêu thụ cảm xúc nhanh, nhiều, và không tiêu hóa nổi. Không cần chiến tranh, chỉ cần một dòng bình luận sai tông là đủ tạo bão.

Chúng ta sống trong thị trường cảm tính – nơi cảm xúc là công cụ, không phải trải nghiệm.
5. Lý thuyết về cảm xúc – nỗ lực tuyệt vọng của lý trí

Các nhà khoa học cố gắng mô hình hóa cảm xúc như thể nó có thể cải thiệnđược.

  • James–Lange: Cơ thể phản ứng trước, cảm xúc sau. Tim đập → “ôi, tôi đang sợ.”
  • Cannon–Bard: Hai chuyện xảy ra cùng lúc – vừa sợ vừa đổ mồ hôi.
  • Schachter–Singer: Có thêm lý luận. Tim đập → “chắc tại cô ấy nhìn mình.” (Thực ra là do cà phê.)
  • Lazarus: Suy nghĩ trước, cảm xúc sau. “Đừng nổi giận, hãy phân tích.” Tiếc là não thường… rớt mạng đúng lúc cần.

Tóm lại: cảm xúc là trận đấu bóng giữa tim và não, trọng tài ngủ gật, còn khán giả là chúng ta, thường xuyên chạy theo ủng hộ.

6. Cảm xúc – đồng minh của tổ tiên, kẻ phản chủ của hiện đại

Ngày xưa, sợ hãi giúp ta chạy khỏi thú dữ; nay, nó giúp ta chạy khỏi deadline.
Tức giận từng bảo vệ bộ tộc; nay, nó khiến ta block bạn thân.
Buồn từng giúp ta hồi phục; nay, nó khiến ta xem 10 tập phim để “chữa lành”.
Cảm xúc không mất đi, chỉ đổi mục tiêu: từ sinh tồn sang sinh tồn ảo.
Não đã 4.0, nhưng tim vẫn chạy phiên bản cảm xúc năm 1995, chưa cập nhật.
Chúng ta không còn sống trong rừng, mà trong rừng thông báo, nơi mỗi tiếng “ting” là một cú chấn động thần kinh.

7. EQ – liều vắc-xin cho kỷ nguyên dễ tổn thương

EQ là nghệ thuật không để cảm xúc biến bạn thành trò cười. Người có EQ cao biết giận mà không phá vỡ, biết buồn mà vẫn ăn được, biết yêu mà không… đăng hết lên mạng.

EQ gồm ba kỹ năng sống còn:
- Nhận biết cảm xúc – hiểu mình đang buồn hay chỉ… thiếu ngủ.
- Điều chỉnh cảm xúc – uống nước trước khi phản ứng.
- Sử dụng cảm xúc có lợi – biến đau thương thành năng lượng, không phải thuyết minh.
EQ không phải bẩm sinh, mà là cơ bắp tinh thần – muốn mạnh phải tập. Nhưng nhiều người lại chọn “thả tim” thay vì rèn tâm trí.

8. “Sống thật với cảm xúc” – khẩu hiệu dễ thương, hậu quả mệt mỏi

Ai cũng bảo: Hãy sống thật với cảm xúc!
Nhưng nếu ai cũng sống thật tuyệt đối, xã hội sẽ biến thành talk show hỗn loạn. Cảm xúc đáng được lắng nghe, nhưng không nên được làm… sếp.Ta chọn nghề “vì có vibe”, yêu “vì thấy năng lượng hợp”, chia tay “vì hết spark”.
Chưa bao giờ nhân loại sống thật đến thế — và cũng chưa bao giờ kiệt sức cảm tính đến vậy.
Cảm xúc từng giúp ta sinh tồn, nay khiến ta đuối sức trong nền văn minh đầy lý luận.  

9. Khi AI học cảm xúc – và nhanh chóng hối hận

Trí tuệ nhân tạo đang học “nhận diện cảm xúc” qua gương mặt. Nhưng nếu nó thật sự hiểu, có lẽ chúng ta phải đổi căn cước
Làm sao máy phân biệt “nụ cười hạnh phúc” với “nụ cười xã giao”? Nếu robot cảm được nỗi đau con người, chắc nó sẽ tự format nó để đỡ khổ.
Cảm xúc quá phi lý để lập trình, nhưng chính điều đó khiến con người đáng yêu, đáng giận và đáng… nghiên cứu.

10. Kết – Cảm xúc: Người bạn cùng phòng không thể đuổi

Cảm xúc không phải kẻ thù, cũng không phải vị cứu tinh. Nó là người bạn cùng phòng bừa bộn – không thể đuổi, chỉ có thể sống chung.
Hãy giận khi cần, cười khi thích, buồn vừa đủ, và nhất là: đừng tranh  cãi  khi đang say hoặc tức giận.
Cảm xúc là bản nhạc nền của đời sống – đôi khi lạc nhịp, nhưng nếu tắt đi, ta chẳng còn gì để nghe.
Và nếu ai hỏi:
“Cảm xúc ảnh hưởng thế nào đến đời sống hằng ngày?”
Hãy trả lời:
“Ảnh hưởng đến ví tiền, nhan sắc, và cả giấc ngủ – nhưng nhờ cảm xúc, ta có cớ để uống cà phê, yêu nhầm người, và viết bài này dài hai ngàn chữ để giải thích lý do.”
 
Ngu Yên

In Trang
Gửi ý kiến của bạn
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Cách gõ tiếng Việt có dấu ==> https://youtu.be/ngEjjyOByH4
Tên của bạn
Email của bạn
)
Trang đầuTrang trước1234567Trang sauTrang cuối

Năm 2025 sắp khép lại, và theo thông lệ hàng năm, các nhà từ điển trên thế giới lại đi tìm từ ngữ để chọn đặt tên cho cái mớ hỗn độn mà nhân loại vừa bơi qua trong năm. Oxford chọn cụm từ “mồi giận dữ” (rage bait). Theo các nhà ngôn ngữ học của Oxford, đây là cách tiếng Anh vẫn thường vận hành: hai chữ quen thuộc — “giận dữ” và “mồi nhử” — ghép lại trong bối cảnh trực tuyến để tạo nên một ý niệm mới: thứ nội dung bày ra để cố tình khêu gợi bản tính nóng nảy của người xem, người đọc, khiến thiên hạ phải lao vào vòng tranh cãi chỉ để cuối cùng bấm thêm một cú “tức” nữa.

Tài năng như ông vua tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung cũng chỉ có thể tạo ra những vị tướng phản diện nhưng có võ công cao cường và chí lớn, chứ không thể giả mạo làm tướng. Mộ Dung Phục, tức Nam Yến Quốc, là một trong nhiều ví dụ. Mộ Dung Phục là kẻ háo danh, không từ thủ đoạn để đạt mục đích. Hắn sẵn sàng bỏ quên nhân nghĩa, thậm chí phản bội anh em, bạn bè, để leo lên nấc thang quyền lực, khôi phục nước Yên. Nhưng vẫn là một kẻ võ công cái thế. Đối thủ của Mộ Dung Phục là anh hùng chính nghĩa Kiều Phong. Bởi vậy, mới có câu "Bắc Kiều Phong, Nam Mộ Dung" để chỉ hai cao thủ võ lâm mạnh nhất thời bấy giờ. Vậy mà nước Mỹ hôm nay lại có bộ phim kỳ quái về một kẻ giả danh tướng, khoác lên mình chiếc áo quyền lực để công kích một anh hùng, một đại tá Hải Quân, một phi hành gia của NASA, một người yêu nước đích thực.

Trong lúc hàng triệu người không đủ thực phẩm để ăn, chính quyền của Tổng thống Donald Trump lại để mặc cho nông sản thối rữa hàng loạt ngoài đồng, trong kho bãi, và thậm chí còn trực tiếp tiêu hủy hàng ngàn tấn thực phẩm viện trợ. Tất cả đều nhân danh mục tiêu “nâng cao hiệu quả” của bộ máy chính phủ. Những thay đổi quyết liệt trong chính sách thuế quan, các cuộc bố ráp di dân gắt gao và cắt giảm các chương trình hỗ trợ người dân như tem phiếu thực phẩm đã khiến nông dân kiệt quệ vì thiếu nhân lực và vốn liếng. Nông sản thì bị bỏ mặc cho mốc meo trong kho và thối rữa ngoài đồng, trong khi hàng triệu người dân rơi vào cảnh đói kém. Đó là chưa kể đến những trường hợp chính quyền trực tiếp tiêu hủy nguồn thực phẩm hoàn toàn có thể sử dụng được.

Quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ-Hoa Kỳ phản ánh sự dịch chuyển mạnh của trật tự quyền lực toàn cầu. Trung Quốc và Ấn Độ có tiềm năng hợp tác lớn nhờ quy mô dân số và kinh tế, nhưng nghi kỵ chiến lược, cạnh tranh ảnh hưởng và tranh chấp biên giới khiến hợp tác bị hạn chế. Với Mỹ, việc Ấn Độ nghiêng về Trung Quốc có thể làm suy yếu chiến lược kiềm chế Bắc Kinh, trong khi tranh chấp thương mại như thuế 50% của Mỹ càng làm quan hệ thêm bất ổn...

Nếu có ai nói, nhạc của Trịnh Công Soạn giống như nhạc Trịnh Công Sơn, đôi bài nghe còn ác liệt hơn. Chắc bạn sẽ không tin. Tôi cũng không tin, cho đến khi tôi nghe được một số ca khúc của Trịnh Công Soạn, quả thật là như vậy. Tôi nghĩ, nếu anh này dứt bỏ dòng nhạc Trịnh cũ mà khai phá dòng nhạc Trịnh mới, thì chắc anh sẽ thành công. Người viết lách thì tính hay tò mò và mến mộ tài năng, tôi dọ hỏi người quen và nhất là những ca sĩ trẻ mong được nổi bật, đã tranh nhau khởi sự hát nhạc của Soạn. Cuối cùng, tôi cũng tìm đến được nhà anh. Gõ cửa. Mở.

Vào một buổi sáng Tháng Sáu năm 2025, dân biểu, cựu chủ tịch Hạ Viện đảng Dân Chủ tiểu bang Minnesota, Melissa Hortman, một trong những nhà lập pháp được kính trọng nhất của tiểu bang, và chồng của bà bị bắn chết tại nhà riêng. Chú chó cảnh sát lông vàng của họ, Gilbert, cũng ra đi với chủ. Vụ giết người này không phải là ngẫu nhiên. Thượng nghị sĩ John Hoffman và vợ cũng bị tấn công cùng ngày, nhưng may mắn sống sót. Chính quyền sớm tiết lộ thủ phạm, Vance Boelter, 57 tuổi, người theo chủ nghĩa cực hữu, đã viết bà Hortman vào “danh sách mục tiêu” bao gồm các nhà lập pháp Đảng Dân Chủ khác.

Ngày đi phỏng vấn thẻ xanh để trở thành thường trú nhân Hoa Kỳ thường là một ngày tràn đầy hy vọng và đáng nhớ, đặc biệt đối với những đôi vợ chồng, hoặc những hôn phu, hôn thê. Lễ Tạ Ơn tưởng đâu là ngày họ sum vầy, nói câu “Tạ ơn nước Mỹ” với những hy vọng về một tương lai tốt đẹp. Nhưng điều đó không xảy ra trong thời này, ở Hoa Kỳ. Khi bước cuối cùng trong quá trình xin thường trú nhân Hoa Kỳ, là cuộc phỏng vấn với viên chức di trú kết thúc, các đặc vụ liên bang lại ập đến, còng tay người vợ/chồng người ngoại quốc và đưa họ đi. Hy vọng trở thành ác mộng.

Dự thảo Hòa ước Ukraine do Hoa Kỳ và Nga đề ra gồm có 28 điểm đã được công bố gần đây. Kết quả của diễn biến này khá bất thường vì không có sự tham gia đàm phán của Ukraine và Liên minh châu Âu (EU)...

Trong một nghiên cứu phối hợp giữa đại học Hồng Kông và đại học Rutgers tại Mỹ cùng một số khoa học gia trong khu vực hồi tháng 8 năm 2024, báo cáo này chỉ ra rằng vị trí của Việt nam sẽ là một "điểm nóng" của những cơn bão nhiệt đới với cường độ dữ dội và thường xuyên hơn trước sự biến đổi khí hậu toàn cầu, với rủi ro cao là ngay Hải Phòng.

Chủ quyền tại Biển Đông là một vấn đề tranh chấp lâu đời và phức tạp nhất giữa Việt Nam và Trung Quốc. Đây sẽ còn là một thách thức trọng yếu trong chính sách đối ngoại của Việt Nam trong nhiều thập niên tới. Hiện nay, dù tình hình Biển Đông vẫn âm ỉ căng thẳng nhưng chưa bùng phát thành xung đột nghiêm trọng, song tình trạng cạnh tranh chiến lược giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc trong khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương đang ngày càng gia tăng...
Trang đầuTrang trước1234567Trang sauTrang cuối
VB Podcast



Kính chào quý vị,

Tôi là Derek Trần, dân biểu đại diện Địa Hạt 45, và thật là một vinh dự lớn lao khi được đứng nơi đây hôm nay, giữa những tiếng nói, những câu chuyện, và những tâm hồn đã góp phần tạo nên diện mạo văn học của cộng đồng người Mỹ gốc Việt trong suốt một phần tư thế kỷ qua.
Hai mươi lăm năm! Một cột mốc bạc! Một cột mốc không chỉ đánh dấu thời gian trôi qua, mà còn ghi nhận sức bền bỉ của một giấc mơ. Hôm nay, chúng ta kỷ niệm 25 năm Giải Viết Về Nước Mỹ của nhật báo Việt Báo.

Khi những người sáng lập giải thưởng này lần đầu tiên ngồi lại bàn thảo, họ đã hiểu một điều rất căn bản rằng: Kinh nghiệm tỵ nạn, hành trình nhập cư, những phức tạp, gian nan, và sự thành công mỹ mãn trong hành trình trở thành người Mỹ gốc Việt – tất cả cần được ghi lại. Một hành trình ý nghĩa không những cần nhân chứng, mà cần cả những người viết để ghi nhận và bảo tồn. Họ không chỉ tạo ra một cuộc thi; họ đã và đang xây dựng một kho lưu trữ. Họ thắp lên một ngọn hải đăng cho thế hệ sau để chuyển hóa tổn thương thành chứng tích, sự im lặng thành lời ca, và cuộc sống lưu vong thành sự hội nhập.

Trong những ngày đầu ấy, văn học Hoa Kỳ thường chưa phản ánh đầy đủ sự phong phú và đa dạng về kinh nghiệm của chúng ta. Giải thưởng Viết Về Nước Mỹ thực sự đã lấp đầy khoảng trống đó bằng sự ghi nhận và khích lệ vô số tác giả, những người đã cầm bút và cùng viết nên một thông điệp mạnh mẽ: “Chúng ta đang hiện diện nơi đây. Trải nghiệm của chúng ta là quan trọng. Và nước Mỹ của chúng ta là thế đó.”


Suốt 25 năm qua, giải thưởng này không chỉ vinh danh tài năng mà dựng nên một cộng đồng và tạo thành một truyền thống.
Những cây bút được tôn vinh hôm nay không chỉ mô tả nước Mỹ; họ định nghĩa nó. Họ mở rộng giới hạn của nước Mỹ, làm phong phú văn hóa của nước Mỹ, và khắc sâu tâm hồn của nước Mỹ. Qua đôi mắt họ, chúng ta nhìn thấy một nước Mỹ tinh tế hơn, nhân ái hơn, và sau cùng, chân thật hơn.

Xin được nhắn gửi đến các tác giả góp mặt từ bao thế hệ để chia sẻ tấm chân tình trên các bài viết, chúng tôi trân trọng cảm ơn sự can đảm của quý vị. Can đảm không chỉ là vượt qua biến cố của lịch sử; can đảm còn là việc ngồi trước trang giấy trắng, đối diện với chính mình, lục lọi ký ức đau thương sâu đậm, và gửi tặng trải nghiệm đó đến tha nhân. Quý vị là những người gìn giữ ký ức tập thể và là những người dẫn đường cho tương lai văn hóa Việt tại Hoa Kỳ.

Với Việt Báo: Xin trân trọng cảm ơn tầm nhìn, tâm huyết, và sự duy trì bền bỉ giải thưởng này suốt một phần tư thế kỷ.
Khi hướng đến 25 năm tới, chúng ta hãy tiếp tục khích lệ thế hệ kế tiếp—những blogger, thi sĩ, tiểu thuyết gia, nhà phê bình, nhà văn trẻ—để họ tìm thấy tiếng nói của chính mình và kể lại sự thật của họ, dù đó là thử thách hay niềm vui. Bởi văn chương không phải là một thứ xa xỉ; đó là sự cần thiết. Đó là cách chúng ta chữa lành, cách chúng ta ghi nhớ, và là cách chúng ta tìm thấy nơi chốn của mình một cách trọn vẹn.

Xin cảm ơn quý vị.

NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.